System podatkowy w Polsce jest dalece niedoskonały i, jak się wydaje, co do tej diagnozy panuje powszechny consensus. Wśród wielu wad rodzimych przepisów regulujących zasady uiszczania danin na rzecz państwa z całą pewnością można wyróżnić przynajmniej dwa newralgiczne obszary. Pierwszym z nich jest model funkcjonowania administracji skarbowej, ze szczególnym uwzględnieniem panującego wewnątrz niej systemu motywacyjnego, drugim z kolei są problematyczne praktyki, stosowane na podstawie obowiązujących przepisów, polegające przede wszystkim na wstrzymywaniu zwrotów podatku VAT czy przerzucaniu odpowiedzialności za oszustwa podatkowe na uczciwych przedsiębiorców.

Jak udało się ustalić ekspertom PWC, głównym kryterium branym pod uwagę przy ocenie efektywności pracowników kontroli skarbowej jest wysokość dokonanych przez nich ustaleń. Okoliczność taka oczywiście nie sprzyja budowaniu zaufania pomiędzy przedsiębiorcami a aparatem skarbowym, ponieważ – w pewnym uproszczeniu – od tego, ile nieprawidłowości i na jakie kwoty wykryje pracownik kontroli skarbowej zależy ocena jego pracy. Okazuje się jednak, że do stosowanego systemu wskaźników służących do oceny sceptycznie podchodzą nawet sami pracownicy organów podatkowych. Uważają oni, że tak skonstruowane kryteria umożliwiają ich zwierzchnikom premiowanie “ulubionych” podwładnych, poprzez przydzielanie im spraw prostych, w których większość materiału dowodowego jest już zgromadzona. Stosowany w Polsce system nie jest skuteczny. W 2014 roku wykryto nieprawidłowości powodujące uszczuplenia podatkowe w kwocie 10 602,3 mln zł, jednak złożone w efekcie korekty deklaracje podatkowe zwiększyły wpływy do budżetu jedynie o niewiele ponad 410 mln zł. W związku z powyższym zasadna wydaje się być zmiana systemu oceniania pracowników aparatu skarbowego – powinni oni być premiowani za terminowość dopełniania obowiązków rejestracyjnych oraz terminowość i rzetelność rozliczeń dokonywanych przez podatników. W ten sposób ustawodawca niejako wymusiłby współpracę między organami podatkowymi a przedsiębiorcami, ponieważ w takim układzie służyłaby ona obu stronom. Ponadto, w celu zwiększenia efektywności działań pracowników aparatu skarbowego, powinny należeć się im premie, jeżeli udałoby się im uzyskać dodatkowe środki z tytułu korekty deklaracji w związku z wykazanymi w toku postępowania nieprawidłowościami. Warunkiem uzyskania jakiejkolwiek premii musi być jednak uprawomocnienie się decyzji wydanej w przedmiotowej sprawie. Premia byłaby przyznawana niezależnie od stosunku pracy, tj. przysługiwałaby nawet osobie niepracującej już w organie podatkowym.

Potężnym problemem polskiego systemu podatkowego jest masowe i długotrwałe wstrzymywanie przez organy podatkowe zwrotów podatku VAT. Wskutek takich praktyk zdążyło już upaść wiele firm – na łamach raportu omówione zostały cztery konkretne przypadki. Firmie Helios, która powstała ponad 13 lat temu i zatrudniała 29 osób, mimo braku stwierdzonych w protokołach kontroli nieprawidłowości, wstrzymano zwrot podatku VAT na ponad 10 mln zł. Przedsiębiorstwo jest przedmiotem niemal permanentnych kontroli od 2013 roku. Przypadek Nexy założonej w 1991 roku, w swoim najlepszym okresie zatrudniającej ponad 180 osób, był już niejednokrotnie opisywany i wspominany na łamach raportów i opracowań ZPP. Problemy spółki zaczęły się w 2011 roku, gdy z własnej inicjatywy złożyła ona korektę kilku deklaracji podatkowych. Następujące po sobie kontrole, mimo braku jakichkolwiek nieprawidłowości wykazanych w ich toku, skończyły się ustanowieniem opiewającego na ponad 30 mln zł zabezpieczenia na majątku spółki, obejmującego również wstrzymany zwrot podatku VAT. W sprawie wyroki wydawał zarówno WSA, jak i NSA – wszystkie rozstrzygnięcia były dla firmy korzystne. W firmie Marema od 2013 roku trwa nieustająca kontrola oświęcimskiego Urzędu Skarbowego, w rezultacie której – mimo braku stwierdzonych uchybień – wstrzymano zwrot podatku VAT na kwotę 1,5 mln zł. W ostatnich miesiącach, bez żadnej zapowiedzi, wpłacono na konto spółki ok. 25 proc. należnego zwrotu. I jak twierdzą urzędnicy: na resztę raczej nie ma co liczyć. Firma Lipega jest z kolei przedmiotem kontroli od maja 2015 roku. W toku sprawy wydano m.in. decyzję nieskutecznie doręczoną, na podstawie której i tak wstrzymano zwrot podatku VAT na kwotę ok. 600 tys. zł. Łącznie kwota wstrzymanych zwrotów opiewa na ponad 2 mln zł.

Problem jest realny. Jak go rozwiązać? Naszą propozycją jest wprowadzenie konieczności wydania decyzji po trzech miesiącach od wstrzymania zwrotu podatku od towarów i usług, która następnie podlegałaby zaskarżeniu do sądu, który również miałby termin trzymiesięczny na rozpatrzenie sprawy. W przypadku nie wywiązania się przez organ podatkowy, jak i sąd z zaproponowanego obowiązku – przedstawienia decyzji/ zawyrokowania w sprawie w terminie trzech miesięcy – przyjmowałoby się domniemanie, iż została wydana decyzja o zwrocie podatku VAT.

Jako że organy podatkowe nie radzą sobie w wystarczającym stopniu ze ściganiem przestępców, odpowiedzialność za oszustwa spada na uczciwe podmioty. Mechanizmem wykorzystywanym do przerzucania tego ciężaru na uczciwe firmy jest solidarna odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe. Rezultat takiej polityki jest oczywisty – kolejne branże działają w ciągłej niepewności, ponieważ potencjalnie w każdym segmencie gospodarki przestępcy mogą rozpocząć “karuzelę podatkową”, wciągając w nią – jako “bufory” – legalnie działające firmy. Taka właśnie niepewność dotyka aktualnie branżę IT. Firma Arcus, podmiot działający na rynku od lat, jest aktualnie poddawana kontroli urzędu skarbowego. Nie byłoby w tym nic podejrzanego, gdyby nie fakt, że organy podatkowe nagle zaczęły skrupulatnie kontrolować legalnie działające firmy z branży, twierdząc wszczególności, że poszczególne transakcje nie były dokonywane lub nie zachowano należytej staranności.

Podstawowym postulatem, który doprowadziłby do ukrócenia odpowiedzialności uczciwych podatników za przestępstwa podatkowe innych podmiotów, byłoby wypracowanie przez polskiego ustawodawcę odpowiednich procedur, po których spełnieniu podatnik miałby w świetle prawa pewność, że zawiera transakcję z uczciwym kontrahentem. W ten sposób -spełniając ten wyznaczony przez ustawodawcę katalog – istniałoby domniemanie podjęcia należytej staranności przez podatnika i uwolniłby się on od odpowiedzialności za udział w przestępstwie.

Dużym problemem jest również stosowanie przez organy skarbowe (często nadużywane) zabezpieczenia na majątku przedsiębiorcy, obejmującego z reguły blokadę środków na rachunku bankowym. W ten sposób zagraża się płynności finansowej firmy, która w toku dalszego postępowania może okazać się całkowicie niewinna. Nie będzie to jednak istotne, ponieważ z reguły nie będzie istniała już możliwość kontynuowania działalności. Odpowiadając na ten problem, ZPP proponuje ustanowienie instytucji kuratora zabezpieczonego majątku. Instytucja ta miałaby funkcjonować w ten sposób, że w wydanej decyzji zabezpieczającej wskazany byłby kurator, która sprawowałby nadzór nad wydatkowaniem środków przez przedsiębiorcę umożliwiając mu dalsze funkcjonowanie.

Istnieje wiele mechanizmów służących przeciwdziałaniu oszustwom, takich jak np. split payment czy mechanizm odwrotnego obciążenia. Przy konstruowaniu rozwiązań w tym zakresie warto korzystać z doświadczeń innych państw. W Kanadzie poszczególne jednostki aparatu skarbowego są wysoce wyspecjalizowane w konkretnych zagadnieniach, a cały system nastawiony jest na współpracę z podatnikami. Brytyjczycy dysponują nowoczesnymi narzędziami analitycznymi, pozwalającymi im trafniej dobierać podatników do kontroli, ograniczając ryzyko narażania na niepotrzebny stres i straty uczciwe podmioty. Trzeba skorzystać z tych doświadczeń – nacisk powinien zostać położony na odpowiednie wyszkolenie i wyspecjalizowanie polskich urzędników, zapewnienie im odpowiednich narzędzi do analizy, a w szczególności na kwestię współpracy z przedsiębiorcami.

Niezależnie od powyższych działań, trzeba w końcu rozpocząć prace nad nową ustawą o podatku od towarów i usług. Aktualnie obowiązujące przepisy są na tyle skomplikowane, że stały się – z punktu widzenia podstawowego ich adresata, czyli przeciętnego podatnika – niemal niemożliwe do zrozumienia i prawidłowego zastosowania. Tak być nie może, w związku z czym podjęcie inicjatywy legislacyjnej w tym zakresie wydaje się być koniecznością.

  • Ustawa o podatku od towarów i usług jest dzisiaj aktem bardzo obszernym, trudnym do zrozumienia i niespójnym. Kolejne nowelizacje i poprawki nie pomagają, a jedynie jeszcze bardziej komplikują stan prawny, co doprowadza do sytuacji, w której dopasowanie odpowiedniego przepisu do konkretnego stanu faktycznego staje się poważnym wyzwaniem intelektualnym. Trzeba jak najszybciej rozpocząć prace nad nową, prostą i przejrzystą ustawą o podatku od towarów i usług.
  • Pracownicy organów podatkowych powinni być premiowani za solidność i rzetelność podatników. W ten sposób obu stronom będzie opłacało się współpracować. Dodatkowo pracownikom aparatu skarbowego powinny przysługiwać premie, jeżeli uda się im uzyskać dodatkowe środki z tytułu korekty deklaracji w związku z nieprawidłowościami ujawnionymi w toku postępowania. Warunkiem otrzymania jakiejkolwiek premii musi być jednak uprawomocnienie się wydanej w danej sprawie decyzji. Premie tego rodzaju powinny być przyznawane niezależnie od dalszego trwania stosunku pracy.
  • Po trzech miesiącach od wstrzymania zwrotu podatku VAT organ powinien być obowiązany do wydania decyzji w sprawie. Jeżeli tego nie zrobi, należy wprowadzić domniemanie, że podatek ma zostać zwrócony. W ten sposób można ograniczyć zasięg szkodliwego zjawiska wieloletniego wstrzymywania zwrotów podatku VAT.
  • Na poziomie ustawowym powinna zostać skonstruowana procedura weryfikacji rzetelności kontrahenta, po której wypełnieniu podatnik byłby objęty domniemaniem dochowania należytej staranności. Aktualnie podatnicy nie dysponują narzędziami do wiarygodnego sprawdzania swoich partnerów w biznesie.
  • Trzeba wprowadzić do porządku prawnego instytucję kuratora zabezpieczonego majątku. W wydanej decyzji zabezpieczającej wskazany byłby kurator, który sprawowałby nadzór nad wydatkowaniem środków przez przedsiębiorcę umożliwiając mu dalsze funkcjonowanie.
  • Należy korzystać z dostępnych wzorców zagranicznych – polski aparat skarbowy powinien być wyspecjalizowany i przyjazny podatnikowi, tak jak kanadyjski, i powinien, jak w Wielkiej Brytanii, dysponować nowoczesnymi narzędziami analitycznymi, by móc skuteczniej typować podmioty do kontroli.

źródło: Raport WEI: VAT – kluczowy problem polskiego systemu podatkowego (PDF)